De como e cando se fundou en Vilalba a "Hirmandade da fala"



Carballo Calero, na súa “Historia da literatura galega contemporánea” –segunda edición, páxina 614–, nunha das notas ó pé de páxina di: Hirmandade da fala. Cuadernos de propaganda. 1º Discurso do Dr. Porteiro Garea ó fundarse a Hirmandade de Santiago (28-Mayo-1918). Tipografía Galaica. Ruedas, 2.
Este cronista non nega que teña razón Carballo Calero en canto á edición no ano 1918 do 1º Discurso de Porteiro Garea, pro si está en condiciós de afirmar, ó mesmo tempo que escribe encol da fundación da “Hirmandade da fala” en Villalba, que do mentado Discurso houbo unha edición anterior. Imos velo de contado.
“O Heraldo de Villalba”, fundado e dirixido por Antonio García Hermida, pubricou o seu primeiro número o día 4 de Marzal de 1916 e xa no número 10, correspondente ó 16 de Xulio do mesmo ano, baixo o tiduo “Hirmandade da fala” pubrica o seguinte:
“O Dr. Porteiro Garea, moi conocido na nosa vila, prenuncióu en Santiago, ó fundarse a “Hirmandade da fala”, un notabre discurso na nosa doce faliña, o cal foi pubricado nun cuaderno (pirmeiro dos de propaganda) do que tiveron atención de mandarnos un exemplar. Leémolo de cabo a rabo e pareceunos moi acertado, moi patreótico e moi enteresante todo canto dixo o Sr. Porteiro. N-hay duda de que nós somos os que temos a culpa dos males que nos afrixen, e que nos somos os chamados a remedialos. Pro, convén que no s´apaguen os entusiasmos. Hay que espertar os d´aqueles que aínda están no letargo e facerlles ver que se Galicia ha de ser un povo forte e respetado, un povo dino da súa historia e d´un brillante porvir, com´o que nos pinta Porteiro no seu discurso, temos todos que axudar na medida das nosas forzas pra levantar o espritu do povo galego e proclamar ós catro ventos que a nosa terra deu e da ó mundo máis que sofridos segadores e polizontes. Empecemos, sí, por respetar a nosa armoñosa fala, a yalma da terriña, e donde queira que cheguemos non s´avergonzar de falala, e decir coa frente moi alta: ¡Son galego!...
Felicitamos ó Sr. Porteiro polo seu discurso y agradecemos en canto vale o fino obsequio”.
Polo que rematamos de ler fica, pois, demostrado que o discurso do Dr. Porteiro foi pubricado xa o ano 1916, moito denantes da edición que cita Ricardo Carballo Calero. Tamén no ano 1916 pubrica Antonio Villar Ponte o seu libro “Nuestra afirmación regional”. Ises dous feitos, sin dúbida, infruiron moito no esprito dos galegos conscentes de selo e, xa que logo, no direutor do “Heraldo de Villalba” que, polo que imos ver agora mismiño, tivo parte moi activa na fundación da “Hirmandade da fala” na nosa vila.
O mesmo “Heraldo de Villalba”, no seu número 15 do 8 de Outubro de 1916 pubrica o seguinte solto: “Os amigos da fala”. –A todos os que teñan espritu rexionalista facemos saber que nista nosa vila pensamos fundar unha sociedade co nome de “Amigos da fala gallega”. Polo tanto, os que esteñan de conformidá co noso pensamento poiden asistir a unha reunión que terá nista redaución o xoves da semana que ven ás oito da noite”.
“Nista sociedade poiden e deben ingresar todos os que sintan amor á súa terriña, pois non preseguimos outra cousa que precurar que a nosa meiga fala non desaparezca, que se faga teatro e música gallega e que a nosa rexión sea conocida com´a que máis”.
Moi pouquiño tempo despois, o 4 de Novembro de 1916, no seu número 17, “Heraldo de Villalba” pubrica outro solto que dí: “Os amigos da fala. –En nuestra redacción celebrose la anunciada junta para concretar diversos aspectos relacionados con la constitución en esta villa de un grupo “d´amigos da fala gallega”. En breve se celebrará el consejo directivo. Se han asociado muchas y significadas personas”.
Foi certo. Non falaba con mortos o “Heraldo”... pois no múmero 18, datado a 19 de Novembro do mesmo 1916, xa nos fai saber, baixo o tiduo La “Hirmandade d´amigos da fala” en Villalba, que “En nuestra redacción celebrose la anunciada junta para tratar de la constitución en esta villa de la “Hirmandade d´amigos da fala”. Asistieron muchas y significadas personas, enviando otras su adhesión al acto. Entre los asistentes reinó el mayor entusiasmo, quedando constituida la enxebre asociación por los señores siguientes: D. Santiago Mato Vizoso, D. Manuel García Olano, D. Enrique Canto, D. Victor Basanta, D. Vicente García Hermida, D. Antonio Peña Novo, D. Calixto Soto, D. Manuel Felpeto, D. Cándido Cascudo, D. Francisco Basanta, D. Luis Campos Goás, D. Germán Orosa, D. Víctor Mato, D. José Cacharrón, D. Luis Peña, D. José Novo, D. Antonio Pico, D. Justo Mato, D. Plácido Peña y D. Antonio García Hermida.
Expuestos los fines principales que persiguen todas estas agrupaciones regionales y que no son otros que laborar por el bien de nuestra idolatrada Galicia, conservar “a doce fala de Rosalía” y levantar a la altura que se merece el teatro y la música gallegos, se nombró el consejo directivo, quedando integrado por los señores D. Santiago Mato, conselleiro 1º; D. Plácido Peña, conselleiro 2º; D. Antonio García Hermida, secretario; D. Enrique Canto, tesoreiro; D. Luis Campos y don Manuel García Olano, vocales.”
O cronista, lendo esto, non pode acouchar a súa satisfaución ó ver que entre os compoñentes da “Hirmandade da fala en Villalba” atópanse nada menos que o seu abó, Santiago Mato Vizoso, que resultou elexido conselleiro 1º, seu pai, Antonio García Hermida, ó elexiron segredario, e tres tíos seus: Vicente García Hermida, que era crego, hirmau do pai do cronista, e Xusto e Santiago Mato Grandío, que eran músicos, coma seu pai, Santiago Mato Vizoso. Daquela xa facía sete anos que morrera Manuel Mato, historiador e poeta, senón non deixaría de estar entre os fundadores da Hirmandade...
Moitos dos villalbeses que lean este traballiño decataranse doadamente de que a “Hirmandade de amigos da fala”, en Villalba, estivo formada polas persoas máis cultas e representativas do pobo: escritores, músicos, poetas, abogados, propietarios, comerciantes, cregos... Nembargantes, o cronista non atopa nomes de obreiros. O de sempre.
Non sabemos a cras de actividades que levou a cabo a “Hirmandade da fala” en Villalba e na súa bisbarra. Sabemos que no ano 1917 aínda vivía porque Antonio García Hermida colaboura cun poema tiduado “Rexurdimento”, na revista “A Nosa Terra”, da Cruña e ó pé do poema, debaixo da firma, faise mención de que o segredario da “Hirmandade...” na nosa vila. E supoñemos que cecais gracias a ela veu dar unha conferencia a Villalba, na “Juventud Antoniana”, Lois Porteiro Garea (“Heraldo de Villalba”, num. 60 do 19-Agosto-1918) e que Antonio Villar Ponte, xuntamente con Luis Peña Novo e outros oradores, veu falar á villabesa parroquia de Lanzós nun mitin rexionalista (“Heraldo de Villalba”, num 81 do 16 de Xulio de 1919). Despois...
...Despois o cronista non sabe máis nada, polo de hoxe, pro pensa que istos datos que foi xuntando a forza de ler vellos papés poden ter certo valor pra certos curiosos leutores e tamén poden figurar un día na historia que se faga no porvir tratando das “Hirmandades da fala” na Galicia. Eis as causas de que un home homilde coma iste cronista teime nestas custiós sacandoas a relocir cantas veces ten ocasión. E polo San Ramón é unha delas...

Manuel Fraga Iribarne, ese fenómeno



                 Cuando don Juan Ramos Cabado, párroco de Santa María de Villalba, bautizaba el día 25 de noviembre de 1922 a un niño que había nacido a las siete de la tarde del día 23 de los citados mes y año en el número 17 de la entonces Calle del Progreso, hoy Avenida del Generalísimo, no podía suponer que estaba bautizando a un superdotado física e intelectualmente, a un fenómeno, a una fuerza de la Naturaleza, a un futuro hombre de Estado. Otro tanto les ocurría a don Juan Fernández Abelleira, juez Municipal, y a don Luis Campos Goás, secretario, que procedían a inscribir al niño, siendo las quince horas del mismo día 25 de noviembre de 1922, en el Tomo 109, Folio 302, del Registro Civil de Villalba, poniéndole el nombre de Manuel. Lo mismo podemos decir de los villalbeses Alfonso Gayoso García y Francisco López Carpintero que firmaron el Acta de Inscripción, como testigos, acompañando al padre del niño, primogénito del matrimonio formado por don Manuel Francisco Fraga Bello, de 34 años de edad, y su esposa doña María Iribarne Duboix, de 26 años, natural de Ostabat, en los Bajos Pirineos, República francesa, y con el mismo domicilio y vecindad de su esposo, quien, viviendo entonces en Villalba, era natural de la parroquia de San Jorge de Rioaveso, en nuestro Ayuntamiento.
            Por regla general los biógrafos –y los de Manuel Fraga Iribarne no constituyen excepción- se olvidan de citar al cura que bautizó a sus biografiados. Este cronista, por el contrario, cree que el cura que lo bautiza a uno es un personaje excepcional por el hecho trascendente de que el Bautismo “imprime carácter” y lo hace a uno cristiano- y católico- y eso, el ser cristiano y católico condiciona a una persona en orden a la vida temporal y a la eterna siempre, claro está, que se sea consciente de serlo, como es el caso de Manuel Fraga Iribarne. Por otra parte, el párroco de Villalba, don Juan Ramos Cabado, no era un cura cualquiera sino que se hizo célebre y aún hoy se le recuerda debido a sus ingeniosas y espontáneas “sacadillas” como cuando, al celebrar un casamiento, viendo la fealdad de la novia, llegado el momento de preguntar “¿Quiere usted por esposa...?, al oír el “Sí” del novio, sin poder contenerse exclamó: “Tamén che é moito querer, hom!”. Y otra vez, en un bautizo, aglomerándose en el interior del templo excesivo número de vociferantes rapaces, gritó airado: “Fuera todo dios de la Casa de Dios!. Ese fue el cura que bautizó a Manuel Fraga Iribarne.
            Hijo de emigrantes y descendiente de campesinos, Manuel Fraga Iribarne es nieto por línea paterna de José Fraga Pérez y de Dolores Bello Paredes “naturales y vecinos de Rioaveso que aquel fue de dicha villa de Rioaveso  y ella de esta villa; y por materna de Pedro Iribarne y de su mujer María Luisa Duboix naturales y vecinos de Ostabat-Asme, Ayuntamiento de Maubey, Departamento de los Bajos Pirineos, en la República francesa”, según se lee en la referida Acta de inscripción en el Registro Civil de Villalba.
            Tampoco podemos olvidar, como hacen los biógrafos, a los padrinos del bautizado, que lo fueron José Bello Paredes, soltero, vecino de La Coruña, tío paterno –tío-abuelo, se deduce- y Amadora Fraga Bello, la popular “tía Amadora  cuya proverbial amabilidad y simpatía conocemos bien los villalbeses, quien actuó por delegación, representando a la abuela materna, francesa, María Luisa Duboix.
            Licenciado y Doctor en Derecho, Licenciado en Ciencias Políticas y Económicas, Catedrático, Letrado de las Cortes, políglota, diplomático, publicista, escritor, Ministro de Información y Turismo con Franco, Ministro de la Gobernación y Vicepresidente del Interior en el primer Gobierno de S.M el Rey Don Juan Carlos I, Manuel Fraga es el villalbés “non plus ultra”, el que más alto y más lejos llegó, el que alcanzó más allá y más arriba y el que, relativamente joven aún, está en condiciones de superar las altas metas hasta el momento alcanzadas si Dios le da salud y suerte, que de ambas cosas se necesita en este mundo. Este es el villalbés a quien el año pasado, en estas mismas páginas de EL PROGRESO, califiqué de “honra y prez de Villalba, villalbés mundial”. Y no retiro lo dicho porque, digan lo que digan por ahí, se trata de la pura verdad. Para los suspicaces, el cronista cree necesario y conveniente aclarar que habiendo sido “balilla” al mismo tiempo que Manolo Fraga, desde hace muchos años es políticamente “independiente” y piensa seguir siéndolo hasta la muerte, de modo que Alianza Popular nada de nada, que conste.
            Si se quiere ser objetivo, frente a los defectos que a Fraga se le señalan: autoritarismo, antipatía, orgullo, intemperancia, hay que oponer una serie de virtudes que arrojan un saldo a su favor: voluntad inquebrantable, tenacidad, clara inteligencia, memoria fabulosa, ejemplar honestidad, lucidez, ciclópea capacidad de trabajo, valentía y lealtad.
            Ideológicamente puede estarse en contra de Fraga, pero sólo los resentidos, los celosos, los envidiosos, los que padecen complejo de inferioridad ante su figura señera pueden negarse a reconocer los polifacéticos e insólitos valores de Manuel Fraga Iribarne. El cronista no se encuentra entre ellos.
            Una de las facetas de Fraga que más llaman la atención del cronista, por aquello de la afición, es como escritor capaz, según los temas, de escribir con la belleza y el rigor de un Ortega, la soltura y amenidad de un Marañón, la concisión de un Azorín, la ternura de un Juan Ramón Jiménez. El cronista, que algo de eso entiende, admira a Fraga por ello.
            Miles de páginas en periódicos y revistas, tanto de España como del extranjero, se han escrito sobre la vida y la obra de Manuel Fraga Iribarne, En ensalzarle o en denostarle se han gastado mares de tinta. En la biblioteca del cronista figuran , con más de cuatrocientas páginas cada uno, los libros FRAGA IRIBARNE, RETRATO EN TRES TIEMPOS, de Millán Mestre y MANUEL FRAGA, SEMBLANZA DE UN HOMBRE DE ESTADO, de Octavio Cabezas. De ellos están tomados algunos datos, pocos, para recordar a los olvidadizos la excepcional ejecutoria vital del villalbés Manolo Fraga, ese fenómeno.
            Hablando y leyendo correctamente, en francés y castellano, a los nueve años aprueba, simultáneamente, el ingreso y el primer curso de Bachillerato en el Instituto de La Coruña. Premio Extraordinario en 1944 al licenciarse en Derecho por la Universidad de Madrid. En otoño del mismo año su tesis doctoral sobre “Luis Molina y el derecho de la guerra”, calificada con Sobresaliente, recibe posteriormente el Premio Extraordinario. En 1946 alcanza el número uno en las oposiciones a ingreso en la Escuela Diplomática y termina el curso en 1947 siendo el número uno de su promoción. Ese mismo año se licencia en Ciencias Políticas y Económicas. En 1948 gana con el número uno las oposiciones a la cátedra de Derecho Político en la Universidad de Valencia. En 1951 es nombrado secretario general del Instituto de Cultura Hispánica y en 1953 pasa a ocupar el cargo de secretario general del Consejo Nacional de Educación. En 1956 es subdirector del Instituto de Estudios Políticos. En 1957, delegado Nacional de Asociaciones. En 1962 es recibido como Académico de Número de la Real Academia de Ciencias Morales y Políticas y nombrado ministro de Información y Turismo, cargo éste en el que cesa en 1969 retornando a su cátedra de Teoría del Estado y Derecho Constitucional de la Facultad de Ciencias Políticas de la Universidad Complutense. Ese mismo año los lectores de la revista SP, le designan Hombre del año. En 1970 es elegido Grande de la Publicidad por los hombres de la publicidad. En 1973 es nombrado embajador en Londres. En 1975 es elegido presidente de la Unión Latina por un período  de cinco años y en diciembre de ese mismo año 1975 se le nombra vicepresidente del Interior y ministro de la Gobernación. Cesado en esos cargos funda el partido Alianza Popular y se le designa secretario general del mismo, siendo elegido diputado a Cortes por Madrid en las elecciones del 15 de junio del presente año 1977.
            ¿Cuántos artículos habrá publicado Manuel Fraga en periódicos y revistas de España y del extranjero? ¿Cuántas conferencias habrá dictado dentro y fuera de España? ¿Cuántos cientos de miles de cartas habrá contestado en el ejercicio de sus cargos? ¿Cuántos pueblos y ciudades de España, de Europa, de ambas Américas, de Africa  y Asia habrá visitado en el cumplimiento de sus misiones? ¿A cuántos personajes de talla mundial habrá tratado y conocido? ¿Cuántas audiencias habrá concedido y cuántas visitas habrá efectuado? ¿Cuántos cientos de miles de kilómetros habrá recorrido? ¿Cuántos miles de manos habrá estrechado? ¿De qué hierro, de qué piedra, de qué acero y de qué madera está hecho un hombre semejante?. El cronista no sabe contestar y, porque el espacio se impone por defecto, ahorra a sus dos o tres lectores, pobres mártires, la lista de libros publicados por Manuel Fraga desde sus 18 años en que empieza publicando el primer volumen de LOS SEIS LIBROS DE LA JUSTICIA Y EL DERECHO, traducción del latín de la obra del jesuita Luis de Molina –era el año 1941- hasta el actual 1977 en que aparece LA MONARQUIA Y EL PAIS, lista que incompleta por abreviar, comprende no menos de treinta títulos.
            Nombrado por aclamación Hijo Predilecto de Villalba, en Sesión plenaria de 9 de julio de 1949, siendo alcalde don José Novo Cazón, la Corporación Municipal reconocía los relevantes méritos de Manuel Fraga Iribarne aunque por aquel entonces nada o casi nada hubiera hecho por su villa natal, o sea, que no se trataba de “pelotillas”. Desde entonces…
            ….Desde entonces es mucho lo que a Fraga le debe Villalba en reconocimiento a su ayuda desinteresada el busto de un Fraga pensativo se ubica en la Alameda de Basanta Olano y la “Ciudad Cultural”, que a él se debe, ostenta su nombre. Menos mal.
            El cronista termina aquí, con este trabajo sobre ese villalbés “primus inter pares” su serie de artículos relativos a Villalba y sus hombres políticos. El cronista sabe, porque Villalba es y seguirá siendo gran madre de grandes hombres que mañana o pasado mañana, en un futuro no lejano, la serie tendrá que continuar. Pero ya será otro el cronista...

Santiago María Manuel Gonzalo Basanta Silva o la eficacia silenciosa



Corriendo el día 10 de enero del año 1899 que ponía fin al calamitoso siglo XIX español, D. Benito Carrodeguas, cura ecónomo de la parroquia de Santa María de Villalba, bautizaba solemnemente e imponía los nombres de Santiago María Manuel Gonzalo a un niño nacido ese mismo día, a las once y cuarto de la mañana, en el domicilio de sus padres, calle de Cos-Gayón, número 4, hoy Avenida José Antonio Primo de Rivera y que lo había sido de Pablo Iglesias. Fueron padrinos D. Manuel García Olano, soltero, natural de Villalba y vecino de Vigo, tío del niño, y Carmen, hermana de éste. Eran los padres del recién D. Andrés Basanta Olano, natural y vecino de nuestra villa y su esposa Dª. Concepción Silva y Posada, natural de Mondoñedo. Era nieto por línea paterna de D. Francisco Basanta Cornide, abogado, natural de Santa María de Otero, en el término de Castro de Rey, y de su mujer Dª Carmen Olano y Silva, villalbesa. Sus abuelos maternos fueron D. Eugenio Silva Villaronte, abogado, y su esposa Dª Dominica Posada y Villapol, propietaria, naturales y vecinos ambos de la ciudad de Mondoñedo.
            A las nueve de la mañana del día 13 de enero de 1899 “ante el Sr. D. Domingo Vázquez García, juez municipal suplente y D. Manuel Mato y Vizoso, secretario”, comparece D. Andrés Basanta Olano para efectuar la correspondiente inscripción de nacimiento de su hijo Santiago María Manuel Gonzalo Basanta Silva, inscripción que figura en el Tomo 56, número 191, del Registro Civil de Villalba.
            Santiago Basanta Silva, D. Santiago, como popular y cariñosamente, sin necesidad de apellidos, era conocido en Villalba, es otro notable ejemplo de esos fenómenos intelectuales que, con cierta frecuencia, ven la luz en nuestra villa. Vamos a demostrarlo.
            El número 10 de HERALDO DE VILLALBA, de fecha 16 de julio de 1916, publica la siguiente noticia: “El joven D. Santiago Basanta, que a la sazón cuenta sólo 17 años de edad, aprobó el cuarto año de la carrera de Derecho con nota de sobresaliente en todas las asignaturas alcanzando además una matrícula de honor, haciendo los estudios por enseñanza libre”. Y cinco años después, el mismo HERALDO DE VILLALBA, en su número 119, de 22 de julio de 1921, publica lo que textualmente transcribo: “Villalbés distinguido”. –En las oposiciones al Cuerpo de Abogados del Estado celebradas recientemente en Madrid, obtuvo el número 2 el distinguido joven D. Santiago Basanta Silva.
            Es realmente asombrosa la carrera que hace: A los diez años ingresó en el Instituto de Lugo, haciendo los estudios de Bachillerato en cinco años con notas de sobresaliente y matrículas de honor en todas las asignaturas y obteniendo el premio extraordinario de la Sección de Letras.
            Cursó en la Universidad Central por enseñanza libre, en tres años, la carrera de abogado, con la calificación de sobresaliente también en todas las asignaturas, obteniendo el título de Licenciado a los 18 años y después el de Doctor, con las mismas  calificaciones.
            Nos complacemos en publicar su retrato por ser un hijo del pueblo que a los 22 años –siendo el más joven de tan distinguido Cuerpo-, obtiene tan colosal triunfo, ocupando un lugar preeminente en el mismo y después de una lucha tenaz contra 207 opositores en los cinco meses largos que duraron lo 6 ejercicios de la oposición para cubrir 25 plazas”. Hasta aquí HERALDO DE VILLALBA.
            Una vez alcanzado el triunfo en las oposiciones a abogados del Estado, Santiago Basanta desempeña sus funciones en las Delegaciones de Hacienda de Gerona, Palencia, Segovia, Avila, Alicante, Lugo y Madrid. Destinado en 1925 a la Asesoría Jurídica del Ministerio la Gobernación, en 1934 lo es a la del Trabajo, Sanidad y Previsión y en 1937 al Gobierno General del Estado Español. En 1938 le destinan al Servicio Nacional de lo Contencioso y en 1939 a la Asesoría Jurídica de la Dirección General del Timbre y Monopolios. En el año 1942 es nombrado subdirector 3.º de lo Contencioso y jefe de la Sección de lo Consultivo, pasando posteriormente a ser subdirector 1.º con igual Jefatura de Sección. Desde 1951 hasta 1957 ocupó la Subsecretaría de Hacienda y durante ese período ostenta la presidencia de la Comisión de Presupuestos de las Cortes Españolas, interviniendo y defendiendo ante el Pleno numerosos dictámenes  de Leyes, en especial la del timbre del Estado de 1955, la de Protección a la Marina Mercante de 1956 y diversas modificaciones tributarias y de Presupuestos.
            Al cesar en la Subsecretaría de Hacienda retorna a sus funciones de abogado del Estado y ocupa la Asesoría Jurídica del Ministerio de la Vivienda hasta febrero de 1968 en que pasa a la situación de supernumerario, siendo el número 1 de su escalafón desde 1965.
            En representación del Estado fue consejero de Tabacalera. S.A. y vicepresidente 2.º de la misma desde 1945 hasta 1968.
            Por Decreto de la Jefatura del Estado de 15 de febrero de 1968 es nombrado consejero permanente de Estado y presidente de la sección Quinta de Hacienda. Ocupó la presidencia de la Asociación Española de Derecho Financiero y, representando al grupo español, formó parte del Consejo de Administración de la INTERNATIONAL FISCAL ASSOCIATION, con sede en Amsterdam. También fue miembro del Instituto Internacional de Hacienda Pública domiciliado en Sarrebruken y presidió el Patronato del Centro de Estudios Tributarios y Económicos. Formó parte, como vocal, del Instituto de Estudios Fiscales y, con tal carácter, asistió e intervino en los Congresos Internacionales de Knoke Zutte, Basilea, Hamburgo, París, Atenas, Budapest, Londres, Estocolmo y Montevideo, y en las Jornadas luso-hispano-americanas de Estudios Tributarios de Coimbra, Santiago de Compostela y Río de Janeiro, ostentando en las reuniones de Montevideo y Río de Janeiro la representación expresa del Ministerio de Hacienda. En 1952 representó al Estado Español en el Congreso Internacional de Tribunales de Cuentas celebrado en La Habana.
            En 1972, concretamente el día 5 de junio de dicho año, es recibido como académico de número de la Real Academia de Jurisprudencia y Legislación siendo el tema de discurso de ingreso en la misma LA TRIBUTACION SOBRE LA TIERRA Y SU FUNCION SOCIAL.
            Santiago Basanta ostentó también importantes cargos en la banca y en la industria privada, entre ellos el de secretario general del Banco de Crédito Local y consejero de La Maquinista Terrestre y Marítima, Fefasa, Inquitex, Electrólisis del cobre, Química de Bayas y otras empresas.
            Contestando al discurso que Santiago Basanta pronunció el día de su ingreso en la Real Academia de Jurisprudencia y Legislación, el Ecmo. Sr. D. José Larraz López, define a este villalbés excepcional con las siguientes palabras: “...encarnación del más puro, elevado e ilustre tipo psicogalaico, con la específica y significativa aportación personal de una muy clara inteligencia”.
            Silencioso e infatigable trabajador al servicio del Estado quizás la mejor definición de su personalidad sea la que él, villalbés internacional y persona sencilla hasta extremos increíbles, nos da de sí mismo al iniciar su discurso de ingreso en la Real Academia ya citada. Dijo así: “Cuando supe que me habíais designado para cubrir la vacante de D. Jesús Marañón y Ruíz Zorrilla, aquella satisfacción, acrecentada en este caso por la circunstancia de haber sido mi antecesor un entrañable amigo y compañero, se unió a una profunda sorpresa, pues mi vida profesional de 50 años se deslizó habitualmente de una manera más bien silenciosa, y no de cara al público, y por ello no fueron frecuentes las publicaciones, conferencias o discursos, sino el mérito que pueda existir en mi labor habrá de buscarse más bien en los miles de informes verbales o escritos que durante este medio siglo tuve necesidad u ocasión de emitir al servicio de la Administración Pública.
            Es un bagaje científico poco espectacular sobre todo si se le compara con el de mis ilustres compañeros, pero tal vez represente mi larga experiencia profesional un factor de interés, visto desde otro ángulo distinto al de la investigación, o de la docencia, y todos los ángulos de visión son necesarios para formar un acertado juicio de las cosas”.
            Fallecido a causa de una embolia, a los 75 años de edad, después de una larga vida ejemplar y laboriosa, los restos de este prócer villalbés reposan en el madrileño cementerio de Nuestra Señora de la Almudena. Murió el día 30 de diciembre de 1974 siendo Caballero Gran Cruz de las Ordenes del mérito Civil, Cardenal Cisneros e Isabel la Católica.
            Hijo predilecto de Villalba y socio de honor de Racing Club Villalbés, una calle de nuestra villa lleva el nombre de D. Santiago por acuerdo tomado en su día por la Corporación Municipal. También el Instituto Nacional Mixto de E.M. ostentará el nombre de Santiago Basanta Silva. Menos mal que Villalba supo agradecer de algún modo los favores, innumerables, recibidos de este ilustre e internacional villalbés.

Poema do mítico Noriega pra gabar as zocas da Terra Chá



As zocas chairegas e concretamente as chinelas villalbesas , tan fermosas, tan xeitosiñas elas, foron louvadas por poetas i escritores de moita sona. Sin ir máis lonxe lémbrome agora mesmo de Manuel María e de Alvaro Cunqueiro. Pro... o que eu non sabía é que tamén o mítico Noriega, ese poeta que pra min é un dos millores vates galegos de tódolos tempos, ese poeta que tanto lle quixo a Villalba e a meu  pai, tuvera un belido poema composto pra gabar, como lles compre, ás zocas feitas na Terra Chá. Ise poema, que tampouco sei se pode verse nalgún dos libros do Cantor da Montaña, por exemplo en DO ERMO ou en MONTAÑESAS, libros que eu tiña pro que mos rachou sendo cativiño o nugallán do meu fillo máis vello, e logo Noriega non foi reeditado dende fai moito tempo –aló polo ano 1946– agás unha pequena escolma de DO ERMO que se pubricou na Cruña o ano 1969 “baixo o patrocinio do Honorable Concello de Viveiro, terra onde descansan os restos mortás do sempre lembrado Noriega”, ise poema, repito, atopeino pubricado nun exemplar da revista villalbesa EL ECO DE VILLALBA, correspondente ó día 1 de Xuño do ano 1908, e como a min lévame o patanexo con só pensar que un tan esgrevio poeta non esteña presente a cada intre na memoria dos galegos, é polo que poño hoxe nestas páxinas do PROGRESO, co gallo das festas do San Ramón villalbés, que é unha das meirandes e das millores festas chairegas, o  devandito poema que imos ler decontado e dí:

Tiña razón o que d´as zocas dixo:
que ll´as daban ó demo e non-as quixo:
o demo anda descalzo de pe e perna,
ou con alparagatas se goberna.
Mais ¿qué zocas lle daban? d´as chinelas
¿das cubertas quizá? ¡Donde irán elas!
Chairego, si ás que calzas non se chama
viñanme ben a min pra tripar lama.
Hai que vivir n´aldea e ver camiños,
¡metinme nun rodal hastr´os fuciños!
–Tú tel-as zocas novas e aínda campas,
as miñas xa fenderon i están lampas.
–Chairego, ¡pago a parva si me trocas
po-las miñas zoquiñas as túas zocas!
–Entérrome na lama hastr´as orellas,
¡trócame as zocas novas po-las vellas!

Non é moi longo o poema, como pode verse, pero ten a sinxeleza e a fermosura i a fondura cordial, esa espontaneidade singular, que se dan coma en ninguén na poesía de Noriega.
Penso ó chegar eiquí que iste traballiño, ademáis dun homenaxe á memoria de Noriega Varela, pode ser tamén un homenaxe ó recordo das zocas chinelas villalbesas e chairegas, xa que nos tempos que corren ben parez que, como presentía o poeta, o demo chamouse a elas e empezan a ser somente unha lembranza, unha nostalxia máis pra xunguir a tantas como firen o corazón dos que xa imos indo pra vellos. Semella que foi onte aínda, cando eu era neno e viñan homes e mulleres da Terra Chá ás feiras e ós feirós de Villalba trocar por cartos as zoquiñas chinelas que lles acaían coma un guante ós peíños das nosas rapaciñas i os zocos calugos dos que eu, sendo cativo, teño gastado máis dun par. Viñan os paisanos –os peilaos, gostaba de dicir o noso poeta Chao Ledo– e poñían as zocas á venda, no chan, enriba dun leito de palla ben enxoita, coma se foran neniños as zocas, por aquello de que en Villalba chove ou fai sol cando lle peta. Poñíanas ó longo da Rúa das Frores –¡qué nome belido do que xa moi poucos se lembran!– i os cativos íamos e ollábamos longamente pra aquelas zoquiñas chinelas, tan lixeiriñas e tan feituquiñas que mesmo daba xenio velas e que, postas nos pés andaba un con eles quentiños coma un remol. Parez que foi onte aínda... cando eu era neno.
Non sei que saudade sin orelas ven neste intre encher o meu xa canso corazón e, de súpeto, unha fermosa fadiña inspírame un pequeno poema pra que remate con íl este traballo e despois poda engadilo a calquera deses meus libriños de versos, inéditos, que andan espallados polos caixós do meu castro, o cuarto onde penso, escribo e soño:

Pola Rúa das Frores
envolto no silenzo
pasou lembrando antontes
o meu corazón de neno.
¡Cómo me firen na ialma
os coitelos do relembro!
¡Ai do corazón que xa morreu!
¡Ai do corazón que xa non teño!